Z lornetką i smartfonem w teren. Rodzinny przewodnik po obserwacji ptaków

Obserwowanie ptaków nie wymaga dalekich wypraw, specjalistycznego przygotowania ani kosztownego sprzętu. Ptaki żyją w parkach, lasach, nad rzekami, na osiedlach i miejskich skwerach. Prof. Cezary Mitrus, ornitolog z Instytutu Biologii UPWr podkreśla, że praktycznie każde miejsce może być dobre zarówno do ich oglądania, jak i słuchania. Wystarczy zwolnić, rozejrzeć się dookoła i przez chwilę uważnie obserwować otoczenie. Warto zabrać ze sobą lornetkę, a na smartfonie zainstalować aplikacje pomagające w rozpoznawaniu ptaków na podstawie zdjęć lub głosów (m.in. Merlin, BirdNET i iNaturalist).

Taka wycieczka może stać się ciekawym pomysłem na rodzinny spacer. Dzieci uczą się cierpliwości, poznają zwierzęta występujące w najbliższej okolicy i zaczynają dostrzegać szczegóły, które wcześniej łatwo było przeoczyć. Początkujący obserwatorzy nie muszą od razu szukać najrzadszych gatunków. Najwięcej można nauczyć się, przyglądając się pospolitym ptakom, które spotykamy każdego dnia.

Kiedy najlepiej obserwować ptaki?

Ptaki można obserwować przez cały rok. Pory roku zmieniają jednak ich zachowanie, liczebność i aktywność głosową. Najintensywniejszy śpiew usłyszymy wiosną. Latem w lesie robi się znacznie ciszej, choć wcześnie rano mogą odzywać się pojedyncze osobniki. Pod koniec lata i jesienią można również usłyszeć młode samce, które dopiero ćwiczą i doskonalą swój śpiew. Ich głosy mogą różnić się od pełnych, dobrze wykształconych pieśni dorosłych ptaków.

Wakacje są dobrym czasem na obserwacje w otwartym terenie. Warto odwiedzać brzegi rzek, stawy, jeziora i inne zbiorniki wodne. Ciekawym miejscem jest również wybrzeże. Prof. Mitrus opowiada, że podczas pobytów nad morzem wychodzi na plażę rano, jeszcze zanim pojawią się plażowicze. – Ale spokojnie, nie trzeba wstawać o piątej. Spacer między godziną szóstą a siódmą pozwala zobaczyć ptaki w spokojnym otoczeniu i dokładniej przyjrzeć się ich zachowaniu – dodaje naukowiec, podkreślając, że nad polskim morzem można zaobserwować różne gatunki mew, między innymi mewę śmieszkę, srebrzystą czy białogłową. Warto przyglądać się ich wielkości, ubarwieniu, kolorowi nóg i dzioba oraz sposobowi poruszania się. Początkowo wiele mew wygląda podobnie, jednak regularne obserwacje pozwalają stopniowo zauważać różnice.

Co zabrać na spacer?

Podstawowym wyposażeniem obserwatora ptaków jest lornetka. Nie musi to być od razu profesjonalny i drogi model. Lornetka pozwala zachować odpowiednią odległość, a jednocześnie dokładnie obejrzeć sylwetkę, dziób, skrzydła i upierzenie ptaka. Przyda się również aparat fotograficzny albo telefon z aparatem. Zdjęcie można później spokojnie przeanalizować w domu i porównać z ilustracjami w przewodniku. Fotografowanie pomaga zwłaszcza wtedy, gdy ptak pojawił się tylko na moment i nie zdążyliśmy rozpoznać go w terenie.

Prof. Cezary Mitrus poleca także aplikacje pomagające w rozpoznawaniu ptaków na podstawie zdjęć lub głosów, między innymi Merlin, BirdNET i iNaturalist. Ich podpowiedzi należy traktować jako pomoc. Programy mogą się mylić, dlatego rozpoznanie warto sprawdzić w dobrym atlasie lub przewodniku.

– Na rodzinny spacer można zabrać również niewielki notes. Dzieci mogą zapisać miejsce i godzinę obserwacji, opisać kolor ptaka, jego wielkość i zachowanie. Mogą też go naszkicować albo zaznaczyć, czy siedział na drzewie, pływał, żerował na ziemi lub przelatywał nad wodą – dodaje ornitolog.

Najpierw pospolite gatunki

Początkujący miłośnicy ptaków często marzą o zobaczeniu wyjątkowo rzadkiego gatunku. Prof. Mitrus radzi rozpocząć od poznawania ptaków żyjących najbliżej nas. Dobra znajomość gatunków pospolitych ułatwia później zauważenie ptaka, który wygląda, porusza się lub odzywa inaczej. W parkach na przykład można obserwować między innymi kosy, sikory, gołębie, sroki czy wrony, a nad wodą pojawiają się kaczki, łabędzie, czaple, kormorany, mewy i ptaki siewkowe. Każdy spacer może mieć więc jeden prosty cel – rozpoznanie jednego nowego gatunku, porównanie dwóch podobnych ptaków albo nauczenie się jednego głosu.

Jak mówi prof. Mitrus, dobrym sposobem rozpoczęcia przygody z ornitologią jest wyjście w teren z bardziej doświadczoną osobą. W dużych miastach działają lokalne grupy Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków. Organizują one spacery prowadzone przez ornitologów, podczas których uczestnicy poznają gatunki i uczą się metod obserwacji.

W okolicach Wrocławia jednym z najcenniejszych miejsc do obserwowania ptaków są Stawy Milickie. Prof. Mitrus określa je jako przyrodniczą perełkę ważną w skali regionu i całego kraju. Ptaki można tam oglądać przez cały rok. W sezonie lęgowym występują tam kolonie czapli siwych kormoranów, lęgowe gęgawy i wiele gatunków kaczek. Kolejne ptaki pojawiają się podczas wiosennych i jesiennych przelotów oraz zimowania. Latem stawy i inne zbiorniki wodne dają dobre warunki do spokojnego poznawania całych zespołów ptaków związanych z wodą.

W późniejszej części lata rozpoczynają się już wędrówki niektórych gatunków. Nad wodą można zobaczyć brodźce, bekasy, sieweczki, czajki i biegusy, w tym również ptaki, które nie gniazdują w Polsce, a zatrzymują się tutaj w drodze z północnych obszarów.

Jak obserwować, żeby nie przeszkadzać?

Najważniejszą zasadą jest zachowanie dystansu. Nie należy podchodzić do ptaków za wszelką cenę. Lornetka pozwala je oglądać bez wchodzenia w ich bezpośrednie otoczenie. Rodzice powinni wcześniej wyjaśnić dzieciom, że podczas obserwacji warto mówić ciszej, poruszać się spokojnie i unikać gwałtownych ruchów.

Dobrze sprawdzą się ubrania w stonowanych kolorach. Jaskrawa czerwień lub intensywna żółć mogą zwracać uwagę zwierząt. Podczas rodzinnej wyprawy najlepiej korzystać też z wytyczonych ścieżek. Większość takich spacerów nie wymaga specjalistycznej odzieży ani terenowego obuwia, choć strój zawsze należy dopasować do pogody i rodzaju trasy.

– Absolutnie nie wolno podchodzić do gniazd, piskląt ani ptaków prowadzących młode. Szczególną ostrożność warto zachować też w pobliżu łabędzi. Dorosłe osobniki broniące gniazda lub piskląt mogą reagować agresywnie. Ptaków nie należy również przywabiać jedzeniem. Wiosną i latem mają one wystarczająco dużo naturalnego pokarmu. Dokarmianie przyzwyczaja je do bliskiego kontaktu z człowiekiem i może przynieść negatywne skutki. Dzieci powinny od początku uczyć się, że obserwator przyrody pozostawia zwierzętom przestrzeń i nie ingeruje w ich codzienne życie – tłumaczy ornitolog.

Ptak z obrączką – co robić?

Podczas spaceru można spotkać ptaka z obrączką. Mewy obserwowane na polskim wybrzeżu często mają standardowe obrączki metalowe, a niektóre noszą również większe obrączki kolorowe z dobrze widocznym numerem. Warto spróbować odczytać oznaczenie przez lornetkę lub zrobić zdjęcie. Taką obserwację można zgłosić za pomocą systemu Polring, korzystając z formularza Stacji Ornitologicznej Polskiej Akademii Nauk. Po przesłaniu informacji obserwator może otrzymać dane dotyczące miejsca zaobrączkowania ptaka oraz jego wcześniejszych wędrówek.

Prof. Mitrus wspomina mewę srebrzystą, której obrączkę udało mu się odczytać nad morzem. Ptak miał około piętnastu lat i był wcześniej obserwowany między innymi w Danii oraz w innych miejscach polskiego wybrzeża. – To taki drobny szczegół, a pozwolił mi poznać sporą część historii tego konkretnego osobnika – mówi ornitolog.

Białe kruki

Rzadkie gatunki ptaków pojawiają się czasem w Polsce wskutek silnych wiatrów i gwałtownych zmian pogody lub zabłądzenia. Prof. Cezary Mitrus przyznaje, że spotkał kiedyś nad morzem głuptaka, ptaka związanego głównie z obszarami oceanicznymi. W miastach zdarzają się też przypadki papug-uciekinierów, które budzą ogromne zainteresowanie przechodniów.

Być może w przyszłości będziemy częściej obserwować w Polsce gatunki, których dotąd tu nie spotykano. Pod wpływem zmiany klimatu i działalności człowieka świat ptaków nieustannie zmienia się. Niektóre gatunki w Polsce zanikają, inne radzą sobie coraz lepiej, a jeszcze inne poszerzają swój zasięg występowania. – Kraska, jeden z najbardziej kolorowych polskich ptaków, gwałtownie zmniejsza liczebność i może niedługo zniknąć z naszego krajobrazu. Z kolei żołna, jeszcze kilkadziesiąt lat temu spotykana głównie w nielicznych koloniach na południowym-wschodzie kraju, występuje obecnie w wielu regionach Polski. Coraz częściej można obserwować także czaplę białą, która dawniej uchodziła za prawdziwy ornitologiczny rarytas – opowiada naukowiec, podkreślając, że nie trzeba jednak czekać na wyjątkowy okaz, by cieszyć się przyrodą. Najciekawsza obserwacja może wydarzyć się na osiedlowym trawniku, nad pobliskim stawem lub w parku. Jak mówi prof. Mitrus w październiku 2023 roku w centrum Warszawy, w pobliżu stacji metra, obserwowany był wyjątkowo rzadko pojawiający się w Polsce gatunek – pokrzewka aksamitna. Regularne spacery uczą rozpoznawania głosów, sylwetek i zachowań ptaków. Z czasem znane miejsca zaczynają wyglądać zupełnie inaczej, bo dostrzegamy w nich coraz więcej życia.